Architektura

Pawilon Tempietto (1502) Donata Bramantego w Rzymie, wzniesiony na dziedzińcu klasztoru San Pietro in Montorio, to sztandarowe dzieło dojrzałego renesansu włoskiego. Budowla opiera się na planie centralnym na rzucie koła, nawiązując do antycznych rzymskich świątyń (tholosów). Bramante zorganizował przestrzeń za pomocą idealnych geometrycznych brył: walca nawy i kuli wieńczącej ją kopuły. Rotunda otoczona jest jednokondygnacyjną kolumnadą w porządku doryckim (toskańskim), składającą się z 16 antycznych granitowych kolumn wspierających belkowanie z fryzem tryglifowo-metopowym. Całość posadowiona jest na trzystopniowym stylobacie. Proporcje budynku są ściśle matematyczne – wysokość kolumnady jest równa szerokości rotundy, a wysokość kopuły odpowiada wysokości jej bębna (tamburu). Symetria promieniowa sprawia, że budynek ma harmonijny wyraz z każdej strony, nie posiadając dominującej fasady frontowej. Bramante osiągnął tu doskonałą równowagę pomiędzy pionami kolumn a poziomami gzymsów, tworząc monumentalny i klasycznie czysty mikrokosmos odzwierciedlający renesansową wiarę w matematyczny ład wszechświata.

Architektura gotycka i renesansowa reprezentują dwa krańcowo odmienne systemy estetyczne i konstrukcyjne. Gotyk opierał się na dążeniu do wertykalizmu i dematerializacji ścian. System szkieletowy (ostrołuki, sklepienia krzyżowo-żebrowe, filary, łuki przyporowe) pozwalał na wznoszenie strzelistych, ażurowych świątyń z wielkimi oknami wypełnionymi witrażami. Przestrzeń wewnątrz była dynamiczna, nieskończona, prowadząca wzrok ku górze (symbolika mistyczna). Bryłę zewnętrzną charakteryzował niepokój form, ostrość wież i bogactwo rzeźbiarskich sterczyn. Renesans zastąpił ten system horyzontalizmem, statyką i matematycznym ładem. Konstrukcja powróciła do rzymskich murów, kolumnad, półkolistych łuków, płaskich stropów kasetonowych oraz kopuł na tamburach. Przestrzeń wewnętrzna renesansowych kościołów (często na planie centralnym) jest zamknięta, jednorodna, przejrzysta i harmonijna, dająca człowiekowi poczucie spokoju i bezpieczeństwa w logicznie uporządkowanym świecie. Detal gotycki był organiczny i ornamentalny (np. wimpergi, czołgacze, rzeźba portali). Detal renesansowy nawiązywał do antyku (all'antica) – porządki klasyczne, pilastry, belkowania, trójkątne tympanony i motywy kasetonów, co zastąpiło gotycki dynamizm surową harmonią geometrii.

Recepcja renesansu w Polsce w XVI wieku miała charakter wybiórczy i adaptacyjny, co doprowadziło do wykształcenia oryginalnego stylu łączącego włoski import z rodzimymi tradycjami budowlanymi. Kluczowym czynnikiem transferu kulturowego był mecenat królewski Jagiellonów i sprowadzenie włoskich artystów (np. Franciszka Florentczyka, Bartolommea Berrecciego, Santi Gucciego). Podstawową różnicą wynikającą ze specyfiki klimatycznej było nieprzystosowanie włoskiego płaskiego dachu do polskich obfitych opadów śniegu i deszczu. Polscy architekci musieli budować wysokie, strome dachy, które maskowali dekoracyjnymi, grzebieniowymi atykami (attyka polska), co stało się znakiem rozpoznawczym polskiego renesansu (np. Sukiennice w Krakowie, Ratusz w Sandomierzu). Kolejnym elementem było łączenie form włoskich z gotycką konstrukcją – wiele renesansowych kościołów w Polsce zachowało gotyckie, smukłe proporcje i przypory, zyskując jedynie renesansowy detal (np. kościoły renesansu lubelskiego). W rzeźbie nagrobkowej zakorzenił się włoski schemat nagrobka niszowego (sprowadzony przez Sansovina), lecz w Polsce przekształcił się on w unikalne piętrowe nagrobki przedstawiające zmarłych w pozie uśpienia (np. nagrobek Zygmuntów w Kaplicy Zygmuntowskiej). Polscy fundatorzy magnaccy chętnie adoptowali też włoski układ pałacu z arkadowym dziedzińcem, łącząc go jednak z elementami obronnymi (bastiony, baszty), co dało typ rezydencji palazzo in fortezza (np. Baranów Sandomierski, Pieskowa Skała).

Renesansowi artyści czerpali inspiracje z antyku na wielu płaszczyznach. W architekturze doskonałym przykładem jest Tempietto Donata Bramantego w Rzymie (1502). Budowla ta ma formę okrągłego tholosu na planie centralnym, otoczonego klasyczną kolumnadą w porządku doryckim (toskańskim) z pełnym belkowaniem i fryzem tryglifowo-metopowym, bezpośrednio naśladując rzymskie świątynie Westy. W dziedzinie rzeźby idealnym przykładem jest marmurowy Dawid Michała Anioła (1501–1504). Rzeźba ta nawizuje do klasycznych greckich posągów atletów poprzez zastosowanie klasycznego aktu męskiego, dbałości o doskonałe, kanoniczne proporcje ciała oraz użycie pozy kontrapostu, w której ciężar ciała spoczywa na jednej nodze, wyginając oś sylwetki w linię S na wzór dzieł Polikleta. W malarstwie klasycznym odniesieniem są Narodziny Wenus Sandra Botticellego (ok. 1485). Obraz ten porusza temat mitologiczny, a postać Wenus wyłaniającej się z muszli jest bezpośrednio inspirowana starożytnym typem rzeźbiarskim Venus Pudica (Wenus Wstydliwej), charakteryzującym się subtelnym zasłanianiem piersi i łona dłońmi. Wszystkie te przykłady dowodzą, że odrodzenie antyku polegało nie na mechanicznym kopiowaniu, lecz na twórczym przyswojeniu klasycznej estetyki, mitologii i konstrukcji przestrzennych.

Kaplica Zygmuntowska na Wawelu (1519–1533), zaprojektowana przez Bartolommea Berrecci'ego, to pierwsze w pełni renesansowe dzieło architektoniczne w Polsce. Pierwszą renesansową cechą jest zastosowanie planu centralnego na rzucie kwadratu, który w strefie tamburu przechodzi w ośmiobok, a u góry zostaje zwieńczony półkolistą kopułą z latarnią. Ta czysta, geometryczna konstrukcja odzwierciedla renesansowe dążenie do symetrii i harmonii. Drugą cechą jest konsekwentne użycie porządków klasycznych wewnątrz kaplicy – ściany są podzielone pilastrami korynckimi podtrzymującymi belkowanie, a w niszach zastosowano półkoliste arkady. Trzecią cechą jest bogata, płaskorzeźbiona dekoracja wnętrza wykonana w piaskowcu i czerwonym marmurze, w której dominują motywy groteski oraz pionowy ornament kandelabrowy oplatający pilastry. Ponadto kasetonowe zdobienie wnętrza kopuły z rozetami nawizuje bezpośrednio do rzymskiego Panteonu. W kaplicy znajduje się także nagrobek Zygmunta I Starego, przedstawiający króla w pozie uśpienia (tzw. poza sansovinowska), co odrzucało średniowieczną sztywność postaci leżących na tumba.

Kamienice Przybyłów w Kazimierzu Dolnym (kamienica pod św. Mikołajem i pod św. Krzysztofem, powstałe w 1615 r.) to wybitne przykłady polskiej architektury mieszczańskiej późnego renesansu i manieryzmu (tzw. renesansu lubelskiego). Charakteryzują się one dwuosiowymi fasadami pokrytymi w całości bogatą płaskorzeźbioną dekoracją o charakterze ludowo-naiwnym, wykonaną w miękkim wapieniu. W dekoracji dominują motywy religijne (postacie patronów braci Przybyłów), floralne, groteskowe i geometryczne boniowanie. Najbardziej charakterystycznym elementem tych budowli są monumentalne, nieproporcjonalnie wysokie attyki, które wieńczą fasadę. Attyka polska składała się z grzebienia (ażurowego zwieńczenia ze sterczynami i esownicami), fryzu arkadowego (z rzędem ślepych wnęk) oraz gzymsu. Attyka ta pełniła dwie kluczowe role: funkcję dekoracyjną (maskowała strome dachy typowe dla polskiego klimatu i nadawała budynkowi reprezentacyjny, pałacowy charakter) oraz funkcję przeciwpożarową (tworzyła barierę zapobiegającą przenoszeniu się ognia między sąsiednimi drewnianymi dachami). Kazimierskie kamienice dowodzą adaptacji włoskich wzorców dekoracyjnych do lokalnej tradycji rzemieślniczej.

Villa Rotonda (Villa Almerico-Capra, budowana w latach 1566–1571) to najdoskonalsza realizacja postulatów teoretycznych Andrei Palladia, które zawarł w swoim traktacie I quattro libri dell'architettura (Cztery księgi o architekturze, 1570). Budowla ta charakteryzuje się rygorystycznym planem centralnym opartym na geometrii kwadratu z wpisanym weń okręgiem centralnej sali zwieńczonej kopułą. Willa posiada idealną symetrię czwórdzielną – na każdej z czterech elewacji znajduje się identyczny, monumentalny portyk joński (z frontonem trójkątnym i sześcioma kolumnami), co czyni ją taką samą z każdego punktu widzenia. Palladio zrealizował tu postulat harmonijnego wpisania architektury w naturalny krajobraz – cztery portyki otwierają się na cztery strony świata, integrując wnętrze z otaczającymi wzgórzami Vicenzy. Architektura ta opiera się na matematycznych proporcjach muzycznych (interwałach), co miało odzwierciedlać kosmiczny ład. Palladianizm reprezentowany przez tę willę zerwał z obronnym charakterem dawnych rezydencji na rzecz otwartej, harmonijnej świątyni humanizmu. Dzieło to zapoczątkowało nurt palladianizmu, który na kolejne stulecia zdominował architekturę klasycystyczną w Anglii i Stanach Zjednoczonych.