Rzeźba

Zestawienie Dawida Donatella i Dawida Michała Anioła doskonale ilustruje rozwój stylu rzeźbiarskiego w renesansie. Pod kątem materiału, Donatello użył odlewu z brązu, co nadało posągowi delikatność i miękkość formy. Michał Anioł wyrzeźbił swojego Dawida w pojedynczym bloku marmuru karraryjskiego, co nadało rzeźbie monumentalność i surowszy wyraz. Pod względem proporcji, Dawid Donatella to androgyniczny, szczupły młodzieniec o naturalnych, wczesnorenesansowych proporcjach. Dawid Michała Anioła to kolosalny, 5-metrowy heros o atletycznej budowie ciała wzorowanej na greckich atletach. W ujęciu narracyjnym, Donatello przedstawia postać po zwycięskiej walce – młody Dawid trzyma miecz i opiera stopę na odciętej głowie Goliata. Michał Anioł wybrał moment przed pojedynkiem – jego Dawid stoi z procą przerzuconą przez ramię, z napiętymi mięśniami i wzrokiem pełnym zaciętości skierowanym w stronę przeciwnika, co reprezentuje wyższą dojrzałość dramaturgiczną Cinquecenta.

Brązowa rzeźba Perseusz z głową Meduzy (1545–1554) autorstwa Benvenuta Celliniego, stojąca w Loggia dei Lanzi we Florencji, wykazuje szereg cech manierystycznych. Choć postać herosa nawiązuje do klasycznego aktu w kontrapoście, to ujęcie tematu rezygnuje z renesansowego umiaru na rzecz dramatyzmu, makabreski i skrajnego realizmu fizjologicznego. Z odciętej szyi Meduzy oraz trzymanej w górze głowy obficie sączy się stylizowana, wężowata krew, co Cellini z premedytacją odlał w brązie z najwyższą precyzją. Kolejną cechą manierystyczną jest wyrafinowanie dekoracyjne i wirtuozeria złotnicza widoczna w misternie opracowanych detalach postumentu z reliefami i niszami z brązowymi figurkami, a także w dekoracyjnie splecionych wężach we włosach Meduzy i ozdobnym hełmie Perseusza. Sylwetka Perseusza, choć harmonijna, ma lekko wydłużone proporcje i elegancką, taneczną pozę. Dzieło to kładzie nacisk na autorską popisywanie się sprawnością techniczną w odlewaniu skomplikowanych form z brązu w jednym kawałku (sprezzatura).

Dawid Donatella (ok. 1440) i Dawid Michała Anioła (1501–1504) to dwa przełomowe dzieła rzeźby renesansowej, które różnią się pod wieloma względami. Pod kątem materiału, Donatello zastosował brąz, co pozwoliło na uzyskanie gładkich, płynnych powierzchni i subtelnych niuansów światłocieniowych, podczas gdy Michał Anioł wykonał swoją rzeźbę w marmurze karraryjskim, nadając jej surowszy, monumentalny wyraz. Proporcje ciała Dawida Donatella są młodzieńcze, smukłe, niemal androgyniczne, odzwierciedlające wczesnorenesansowy urok i realizm naturalnych proporcji nastoletniego chłopca. Dawid Michała Anioła to z kolei potężny mężczyzna o heroicznej, atletycznej muskulaturze i monumentalnej skali (ponad 5 metrów wysokości). W ujęciu narracyjnym Donatello przedstawia bohatera po walce – młody Dawid stoi w swobodnym kontrapoście, a jego stopa spoczywa na odciętej głowie Goliata. Michał Anioł wybrał moment przed starciem – jego Dawid jest napięty, skupiony, obserwuje nadchodzącego wroga, trzymając jedynie procę na ramieniu. Ekspresja rzeźby Donatella jest spokojna, lekko melancholijna i zamyślona. Rzeźbę Michała Anioła cechuje tzw. terribilità — dynamiczne wewnętrzne napięcie, duma, gniew i skupienie, widoczne w zaciśniętych dłoniach, napiętej szyi i groźnym spojrzeniu skierowanym w przestrzeń.

Rzeźba manierystyczna, rozwijająca się po roku 1520, odrzuciła klasyczny spokój i statykę renesansu na rzecz wyrafinowania, wirtuozerii technicznej i skomplikowanej dynamiki. Kluczowym pojęciem estetycznym stała się figura serpentinata (postać wężowa) – spiralne, śrubowe skręcenie ciał postaci wokół własnej osi. Taka kompozycja, doskonale widoczna w monumentalnej rzeźbie Porwanie Sabinek (1581–1583) Giambologni, sprawia, że dzieło pozbawione jest jednego głównego punktu widzenia. Widz jest zmuszony obejść rzeźbę dookoła, by w pełni zrozumieć układ trzech dynamicznie splecionych ciał wznoszących się ku górze. Drugą cechą jest wirtuozeria w obróbce materiału i dążenie do elegancji. W brązowym Perseuszu z głową Meduzy (1545–1554) Benvenuta Celliniego widać niezwykłą precyzję cyzelowania detali, odtworzenie spływającej krwi Meduzy i bogato dekorowany postument z brązowymi figurkami. Kolejną cechą jest sprezzatura — pozorna łatwość pokonywania trudności technicznych w przedstawianiu skomplikowanych, nienaturalnych i dynamicznych póz (np. w rzeźbie Merkury Giambologni, który wydaje się lekko unosić na palcu u stopy). Rzeźba manierystyczna rezygnuje z prostoty na rzecz skomplikowanej alegorii i intelektualnej gry z odbiorcą.